Παρασκευή 24 Νοεμβρίου 2017 - 09:52:28

  

BANNER 1200X80
A A A

  • Εκδόσεις: Κέδρος

«Ηλίας Ηλιού, Η ζωή και η δράση του» επιγράφεται το βιβλίο των εκδόσεων "Κέδρος", που θα κυκλοφορήσει στο τέλος του Νοεμβρίου. Πρόκειται για τη σκιαγράφηση της προσωπικότητας του αριστερού ηγέτη από τον Βασίλη Μπρακατσούλα, έναν από τους τελευταίους ζώντες συνεργάτες του στην Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά. Είναι ένα ιστορικό πορτραίτο μέσα στη θύελλα των πολιτικών και ιδεολογικών γεγονότων που έζησε και διαμόρφωσε ο εκφραστής των θέσεων του δημοκρατικού σοσιαλισμού σε μια εποχή ψυχρού πολέμου.

Μέσα από τις 433 σελίδες του αναδεικνύεται ο πολιτικός, ο νομικός, ο πνευματικός άνδρας αλλά και ο συγγραφέας Ηλιού.
Ο βιογράφος, στον πρόλογό του, θυμίζει ότι υπήρξε βουλευτής Καρδίτσας το 1958 και αφηγείται την καλοσύνη με την οποία τον περιέβαλε ενθαρρύνοντάς τον στις πρώτες του ομιλίες. Ανακαλεί στη μνήμη του την εικόνα με το μελανιασμένο πρόσωπο του ηγέτη από τα χτυπήματα των χουντικών, όταν τον είχαν κρατούμενο στον ιππόδρομο ξημερώματα 21ης Απριλίου 1967 για να καταλήξουν μαζί εξορία στη Γυάρο.
Εξιστορεί την πορεία του από τη γενέθλια Λήμνο στην Αθήνα των μαχών, τους αγώνες του για την υπεράσπιση των δημοκρατικών δικαιωμάτων στη διάρκεια του μετεμφυλιακού κράτους, τα οράματά του για την κοινωνική αλλαγή, την πολιτική των συμμαχιών με όμορες πολιτικές δυνάμεις, τη στάση του απέναντι στις κυβερνήσεις Παπάγου – Καραμανλή – Παπανδρέου, την τοποθέτησή του έναντι της Σοβιετικής Ένωσης, τον αντιδικτατορικό αγώνα του, την ανασυγκρότηση της ΕΔΑ μετά την Μεταπολίτευση. Και μένει στο τελευταίο περιστατικό στωικότητας. Όταν, επισκεπτόμενός τον στο νοσοκομείο με κομμένο το πόδι λόγω σακχάρου, λίγο πριν πεθάνει (25 Ιανουαρίου 1985), τον άκουσε να του λέει με χιούμορ: «Βασίλη, πεθαίνω ανά τμήματα!».
Διαβάζοντας το βιβλίο εντυπωσιάζεσαι με αυτό τον βαθύτατα πολιτικό αγωνιστή ιδεών, που συνδύαζε την υψωμένη γροθιά της σύγκρουσης με την δοκιμιακή γραφή του διανοούμενου - ειδικά στα πρώτα χρόνια της εμφάνισής του στον δημόσιο βίο. Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενά του είναι αυτό που συμβουλεύει με υποδόριο σατυρικό τρόπο πώς γράφεται μια φιλολογική παρουσίαση βιβλίου για να δοξασθεί περισσότερο ο κριτικός παρά ο κρινόμενος…

  • ΑΠΕ

 

  • ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
(1904-1935)Η ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΓΗ
Ο Ηλίας Ηλιού γεννήθηκε στο Κάστρο (Μύρινα) της Λήμνου τον Μάιο του 1904. Η Λήμνος είναι ένα μεγάλο και όμορφο νησί του βορείου Αιγαίου, με πολλές μικρές πεδιάδες. Η θάλασσα που την περιβάλλει είναι ηδονιστική, όλο πάθος και χρώματα. Τα χαμηλά βουνά της το πρωί προσλαμβάνουν τριανταφυλλιές και πορτοκαλιές αποχρώσεις· το υψηλότερο έχει ύψος μόνο 470 μέτρα. Άλλα σχετικά υψηλά σημεία προς το δυτικό μέρος είναι ο Άγιος Παύλος και το Παραδείσι. Από κάθε σημείο τους θωρείς αχόρταγα τη μαγεία του απέραντου γαλάζιου που αγκαλιάζει το νησί. Έχει επίσης δύο λίμνες με αλμυρά νερά, θερμοπηγές και δαντελωτές ακτές. Έχει ακόμα πολλούς όρμους, αλλά και δύο μεγάλους κόλπους: του Μούδρου και της Πουρνιάς. Στον πρώτο εγκαταστάθηκε η προκεχωρημένη ελληνική ναυτική βάση κατά τον πόλεμο του 1912, ενώ χρησιμοποιήθηκε και στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο από τους Αγγλογάλλους, όταν ο Τσόρτσιλ επιχείρησε να καταλάβει τα Δαρδανέλια, αλλά απέτυχε ύστερα από τη σθεναρή αντίσταση των Τούρκων.
Και σήμερα όμως αποτελεί ναυτική βάση του στόλου μας, αλλά και ολόκληρο το νησί χρησιμεύει ως αεροπορική βάση. Το καλοκαίρι στη Λήμνο, καθώς το Αιγαίο Πέλαγος καταπίνει τον δίσκο του ήλιου, ένα δροσερό αεράκι αναζωογονεί τη φύση και τους ανθρώπους. Η νύχτα επικρατεί με τη γαλήνη και τη μαγεία της σιωπής. Το φθινοπωρινό ηλιόφως κάνει πιο γλυκά τα χρώματα, στον απέραντο ορίζοντα κυριαρχεί το γαλάζιο της θάλασσας και στο βάθος αντικρίζουμε σκιές από βουνά και λόφους.
Κατά τον Welker, το όνομα Λήμνος προέρχεται από το λήιον που σημαίνει σπαρμένο χωράφι. Κατά καιρούς χρησιμοποιήθηκαν κι άλλα ονόματα: Δίπολις, Αιθάλεια, Υψιπύλεια. Το νησί γνώρισε μεγάλη ακμή κατά τους προϊστορικούς χρόνους. Οι κάτοικοι της Λήμνου είχαν σχέσεις με τους Έλληνες της Μικράς Ασίας, όπως μαρτυρείται και από τον Ηλία Βενέζη στο βιβλίο του Αιολική Γη, αλλά και με τη Μακεδονία και τη Θράκη.Αρκετοί λόγιοι και καλλιτέχνες κατάγονται από τη Λήμνο:
-Ο Αντίλοχος, επιφανής σοφιστής ο οποίος έζησε τον 5ο π.Χ. αιώνα και φιλονικούσε με τον Σωκράτη.
-Ο Απολλόδωρος, συγγραφέας γεωπονικού έργου το οποίο συνιστούσε ο Αριστοτέλης.
-Ο Γλαύκος αναφέρεται από τον Πολύβιο ως μέγας ανδριαντοποιός και εφευρέτης της κόλλησης του σιδήρου.
-Ο Αλκαμένης, σπουδαίος γλύπτης, μαθητής του Φειδία· αναγνωριζόταν ως ο δεύτερος σε αξία γλύπτης μετά το δάσκαλό του.
-Ο Φλάβιος Φιλόστρατος, επιφανής σοφιστής (3ος αιώνας μ.Χ.). Έγραψε το βιβλίο Βίοι σοφιστών το οποίο συνιστά πηγή της σοφιστικής τάσης της περιόδου αυτής.H Λήμνος απελευθερώθηκε από τους Tούρκους στις 8 Οκτωβρίου του 1912 κατά τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο από τον ελληνικό στρατό και το ελληνικό πολεμικό ναυτικό υπό τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, με ναυαρχίδα του το θωρηκτό Αβέρωφ. Άνοιξαν έτσι για τη Λήμνο οι ουρανοί της σύγχρονης ιστορίας της.
Ο Ηλίας Ηλιού είναι βέβαιο ότι, ως ευαίσθητος και ρομαντικός άνθρωπος, απολάμβανε από μικρό παιδί τις ομορφιές της Λήμνου, χαιρόταν τη φύση με τη μαγική στίλβη, τα απαράμιλλα τοπία, όλο γαλήνη και φως, με τις εναλλασσόμενες και θωπευτικές μεταβολές και λάμψεις.

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΕΑΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Ο Φίλιππος Ηλιού, πατέρας του Ηλία, ήταν ευκατάστατος έμπορος εξωλημνιακής καταγωγής, ενώ η μητέρα του Μαρία δασκάλα. Αναφέρεται ως έμπορος στα χρόνια της τουρκικής κατοχής της Λήμνου αλλά και μεταγενέστερα. Διατηρούσε κατάστημα υφασμάτων και άλλων ειδών σε πλατεία του Τούρκικου Γιαλού, συνοικία της Μύρινας.
Εκτός από τον Ηλία, είχε κι άλλους δύο γιους, τον Γιάννη και τον Κωνσταντίνο, οι οποίοι επί ένα χρονικό διάστημα συνέχισαν να λειτουργούν το πατρικό κατάστημα υπό τη μορφή ετερόρρυθμης εταιρίας.
Ο πατέρας Ηλιού ήταν ενεργός πολίτης και οπαδός του Κόμματος των Φιλελευθέρων του Ελευθερίου Βενιζέλου. Δεν είναι γνωστό αν συμμετείχε στα πολιτικά δρώμενα της Λήμνου την περίοδο της τουρκικής κατοχής. Πήρε μέρος όμως στη σπουδαία συνέλευση της 14ης Οκτωβρίου 1912, η οποία ενέκρινε ψήφισμα της ένωσης του νησιού με την Ελλάδα.
Το 1916, προσχώρησε στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας του Ελευθερίου Βενιζέλου, ενώ μετέπειτα, και συγκεκριμένα το 1924, συμμετείχε στην ίδρυση του Λημνιακού Γυμνασίου και του αντίστοιχου συλλόγου, που μέσα στα τρία χρόνια λειτουργίας του διοργάνωσε πολλές αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις και κινήσεις στη Λήμνο. Συνέβαλε επίσης μαζί με άλλους παράγοντες της βενιζελικής παράταξης, μεταξύ των οποίων και ο πολιτευτής Δημήτρης Βέργος, στην ίδρυση του σώματος προσκόπων, της Φιλαρμονικής, του ομίλου αναδάσωσης, του γυμναστηρίου, της ποδοσφαιρικής ομάδας κτλ.
Αρρώστησε από τύφο και πέθανε στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 1927.

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ
Ο Ηλίας Ηλιού έμαθε τα πρώτα γράμματα στην αστική σχολή του νησιού, που στεγαζόταν στο Κάστρο (Μύρινα). Γυμνάσιο πήγε πιθανότατα στη Χίο,5 καθώς στο νησί δεν υπήρχε ακόμα παρόμοιο εκπαιδευτικό ίδρυμα. Ότι ήταν επιμελής μαθητής αποδεικνύεται από το γεγονός ότι είχε καλή πορεία μετέπειτα στο πανεπιστήμιο, γνώριζε καλά τη γαλλική γλώσσα, ενώ επέδειξε από νωρίς συγγραφικά ενδιαφέροντα. Στη συνέχεια υπηρέτησε τη θητεία του στο 28ο Σύνταγμα Πεζικού.
Το 1922 γράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Ο Ηλίας στην Αθήνα ζει έντονα και ενεργά, με όλη τη δύναμη της ψυχής του, τον παλμό των γεγονότων εκείνων των σκληρών, αλλά γοητευτικών και κοσμοϊστορικών χρόνων. Αναζητάει την πολιτική έκφραση, που θα δώσει πνοή στην εποχή του, και η μαγνητική βελόνα της Ιστορίας τού δείχνει τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Για τον Ηλία, ο άνθρωπος αυτός διαθέτει πλούτο γνώσεων, τη σκέψη του τη χαρακτηρίζουν ευφυΐα, καινοτομία, δύναμη και θάρρος, ο δε λόγος του είναι σύμμετρος, σαφής και συγκροτημένος.
Πράγματι, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου υπήρξε εμβληματική προσωπικότητα των αρχών του 20ού αιώνα (1876-1936). Καταγόταν από το Λεβίδι της Αρκαδίας και έκανε λαμπρές σπουδές στη Νομική Σχολή της Αθήνας και της Χαϊδελβέργης. Το 1910 εκλέχθηκε βουλευτής Αρκαδίας και είχε ως στόχο του να επιταχύνει τα βήματα της ιστορίας της πατρίδας μας. Επίσης, υποστήριξε την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών υπέρ των ακτημόνων καλλιεργητών και υπήρξε ιδρυτής της Κοινωνιολογικής Εταιρίας, με επιδίωξη τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της Ελλάδας, όπως γράφει η εφημερίδα Πατρίς το 1909. Συνέγραψε επίσης και το Δημοκρατικό Μανιφέστο κατά της βασιλείας. Ως πρωθυπουργός το 1924, ανέλαβε την πρωτοβουλία και ανακήρυξε την πρώτη δημοκρατία στην Ελλάδα την 25η Μαρτίου με ψήφισμα της εθνοσυνέλευσης, το οποίο επικυρώθηκε με το δημοψήφισμα της 13/4/1924.
Αρχές του 1929, ο Ηλίας Ηλιού δίνει εξετάσεις στον Άρειο Πάγο για τη δικηγορική άδεια και αριστεύει μεταξύ εκατόν είκοσι εννέα υποψηφίων. Επιστρέφει στη Λήμνο, ανοίγει γραφείο και δικηγορεί έως το 1935. Είναι νέος, φωτισμένος, λαμπερός και ωραίος, κοινωνικός και επικοινωνιακός, με πνευματικές ανησυχίες και δίψα για ανάδειξη και πρόοδο.
Η άσκηση της δικηγορίας, έστω και στον περιορισμένο χώρο του νησιού, του χάρισε απλόχερα τα ρόδα της επιτυχίας. Μεθοδικός, φιλομαθής, ερευνητικός σε εύρος και σε βάθος, ειλικρινής και ευγενικός στις σχέσεις του με την κοινωνία του νησιού και τους πελάτες του, είχε λαμπρές επιδόσεις και σ’ αυτό τον τομέα. Τέλος, τα γραπτά του, οι ομιλίες του και οι αγορεύσεις του στο δικαστήριο αποπνέουν πνευματικότητα, ο δε λόγος του είναι τεκμηριωμένος, πειστικός, αδιάσειστος και ο ίδιος τόσο έντιμος, ώστε αν στριφογύριζες την ψυχή του, δε θα έβρισκες καμία αμυχή.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΤΟΥ ΗΛΙΑ ΗΛΙΟΥ
Με την κήρυξη του Πρώτου Παγκόσμιου πολέμου το 1914, τέθηκε επί τάπητος το θέμα της ένταξης της Ελλάδας σε έναν από τους δύο εμπόλεμους μεγάλους σχηματισμούς, συγκεκριμένα σε αυτόν των Αγγλογάλλων ή των δυνάμεων της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας. Υπέρ της πρώτης επιλογής τάχθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, υπέρ της δεύτερης και της ουδετερότητας ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, γαμπρός επ’ αδελφή του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄. Mε αυτά τα δεδομένα, το εκκρεμές της ιστορίας της πατρίδας μας εκτράπηκε.
Η σύγκρουση ανάμεσα σ’ εκείνες τις δύο ισχυρές προσωπικότητες είναι σκληρή και ακραία. Ακολουθεί ο εθνικός διχασμός, η εκστρατεία στη Μικρά Ασία, η εκλογική αποτυχία του Βενιζέλου το 1920, η Μικρασιατική Καταστροφή, ενώ η πλημμυρίδα των προσφύγων κατακλύζει τη χώρα μας, η επανάσταση Πλαστήρα, η εκτέλεση των έξι και η κατάργηση της βασιλείας.
Και η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929 όμως, αν και όχι καίρια, έχει αντίκτυπο στη χώρα μας. Eξάλλου, η σύγκρουση των βενιζελικών με τους συντηρητικούς παίρνει τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930 εκτεταμένες και έντονες διαστάσεις, με χαρακτηριστικά στοιχεία την πολιτική αστάθεια, τα διαδοχικά στρατιωτικά κινήματα των ετών 1933, 1935, 1936 και τέλος ξεσπάει κατακλυσμιαίο το κύμα της δικτατορίας του Μεταξά στις 4/8/1936.
Ο Ηλίας Ηλιού μεγάλωσε σ’ ένα εύπορο οικογενειακό περιβάλλον και εντάχθηκε πλήρως στην κοινωνία του νησιού, με εμφανείς και δικαιολογημένες προτιμήσεις και ταυτίσεις με τη βενιζελική δημοκρατική παράταξη. Χάρη στη συμβολή της τελευταίας στην απελευθέρωση της ιδιαίτερης πατρίδας του, ήταν φυσικό να δείξει, καθώς μεγάλωνε και αποκτούσε πολιτική συνείδηση, ενδιαφέρον για τα πολιτικά πράγματα. Δεν εντάσσεται όμως στη βενιζελική φιλελεύθερη παράταξη, αλλά στο Εργατικό και Αγροτικό Κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, με τον οποίο σχετίζεται προσωπικά από το 1923· γνωρίστηκε επίσης και με τον Γεώργιο Παπανδρέου, νομάρχη και μετέπειτα βουλευτή Λέσβου.
Αρκετά νωρίς, προτού αποφοιτήσει από το πανεπιστήμιο, συνεχίζοντας την κοινωφελή παράδοση του πατέρα του, εκλέγεται το 1925 γραμματέας του διοικητικού συμβουλίου της Φιλαρμονικής του δήμου και γενικός γραμματέας της Παλλημνιακής Επιτροπής, η οποία το 1927 μετονομάστηκε σε Παλλημνιακό Ταμείο Εκπαιδευτικής Πρόνοιας, γεγονότα που πιστοποιούν και το δικό του προσωπικό ενδιαφέρον για τα «κοινά». Προωθώντας την κοινωνική δράση του τα επόμενα χρόνια, συγκεκριμένα το 1937, εκλέγεται αντιπρόεδρος του νεοσύστατου τότε Παλλημνιακού Αθλητικού Συλλόγου.
Το 1928, επιχειρεί την ανάμειξή του στην κεντρική πολιτική σκηνή, όχι όμως αμέσως αλλά εμμέσως, ως υποστηρικτής του υποψήφιου του Κόμματος των Φιλελευθέρων Δημήτριου Βέργου και με ειδικότερο αίτημα την ανακήρυξη της Λήμνου ως ιδιαίτερης και ξεχωριστής εκλογικής περιφέρειας, σύμφωνα με το παράδειγμα της Κέας και των Παξών, και όχι ενωμένης με τη Λέσβο, που δεν έδινε στη Λήμνο τη δυνατότητα εκλογής Λήμνιου βουλευτή.
Μάλιστα, στο σχετικό για τον σκοπό αυτό παλλημνιακό συλλαλητήριο της 27 Ιουλίου του 1928, ο Ηλιού είναι ο κεντρικός ομιλητής. Επίσης, περιοδεύει προεκλογικά με τον υποψήφιο Δημήτριο Βέργο, ο οποίος εκλέχθηκε τελικά βουλευτής Λέσβου μαζί με τους Βύρωνα Καραπαναγιώτη και Γεώργιο Παπανδρέου.
Την ίδια περίοδο, ο Ηλίας Ηλιού εκλέγεται κοινοτικός σύμβουλος της πρωτεύουσας του νησιού Μύρινας, όπου επέδειξε σημαντική δραστηριότητα. Εκπροσώπησε την κοινότητα στις 8/10/1929 στις εκδηλώσεις για την επέτειο της απελευθέρωσης της Λήμνου από τους Τούρκους, ως εκπρόσωπός της δε εκφώνησε και τον πανηγυρικό λόγο στον μητροπολιτικό ναό. Τέλος, το 1931 εκπροσωπεί το νησί στο Πανελλήνιο Συνέδριο Κοινοτήτων.
Η δεκαετία του 1930 κλείνει για τον Ηλία Ηλιού με το γάμο του με την Ελευθερία Καλδή (1908-2003), κόρη του πρώην βουλευτή του Κόμματος των Φιλελευθέρων, και με την απόκτηση των δύο τέκνων τους, του Φιλίππου (1931-2004) και της Μαρίας (γεν. 1934).

ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ
Το μεγάλο άλμα όμως ο Ηλίας Ηλιού το επιχειρεί με την επιδίωξη να συμμετάσχει στην κεντρική πολιτική σκηνή και να εκλεγεί βουλευτής του Εργατικού και Αγροτικού Kόμματος του Αλέξανδρου Παπαναστασίου στις εθνικές εκλογές του 1932. Στις οποίες όμως αποτυγχάνει. Άλλωστε, το κόμμα του στο σύνολο της χώρας εξέλεξε στις εκλογές αυτές μόνο οκτώ βουλευτές.
Πάντως, η επιλογή του να μην πολιτευτεί με το Κόμμα των Φιλελευθέρων, με το οποίο είχε εκλεγεί βουλευτής ο πεθερός του Γιώργος Καλδής στις εκλογές του 1915, 1920, 1923 και 1926, αλλά να ακολουθήσει το κόμμα του ριζοσπάστη και σοσιαλδημοκράτη Αλέξανδρου Παπαναστασίου, αποδεικνύει ότι δεν επιθυμούσε να στηριχτεί αποκλειστικά στην πολιτική πελατεία του πεθερού του ή κάποιου άλλου και διαλέγει τον δύσκολο, ανηφορικό και αμφίβολο προσωπικό του δρόμο, σε απόλυτη ταύτιση όμως με την πολιτική του συνείδηση. Αποτυγχάνει επίσης να εκλεγεί με το ίδιο κόμμα και στις εκλογές του 1936. Ήδη όμως άρχισε να γράφει νέες σελίδες δράσης ως δικηγόρος στην Αθήνα όπου μετακόμισε το 1935.
Ωστόσο, δεν ξέχασε ποτέ τη γενέτειρά του ακόμα κι όταν απομακρύνθηκε από αυτήν και είχε μεγάλες ευθύνες και καθήκοντα. Σημειωτέον, η κεντρική πλατεία της Μύρινας, όπου βρίσκεται σήμερα το δημοτικό μέγαρο, ονομάστηκε αργότερα προς τιμήν του πλατεία Ηλία Ηλιού.
Όπως αφηγείται ο συντοπίτης και φίλος του από παλιά Δημήτρης Ντόντος στην εφημερίδα του νησιού Λήμνος, 21 Μάρτη 2003, κάτοικος ήδη Νοτίου Αφρικής, «ο Λίγιας των Λημνιών», όπως τον αποκαλούσαν οι ντόπιοι (δηλαδή ο Ηλίας της Λήμνου), έβρισκε πάντοτε λίγες μέρες το καλοκαίρι για να επιστρέψει, να θωπεύσει με το βλέμμα του λόφους, σπίτια, δρόμους και λαγκάδια, όρμους και θάλασσες, να δει και να συνομιλήσει με φίλους από τα παλιά και με συμπατριώτες, να γεμίσει το είναι του με χαρά κι ευχαρίστηση, αλλά και συγκίνηση, θλίψη και πόνο.
Γράφει ο Δημήτρης Ντόντος: «Το μπριτζ είναι καθαρά τεχνικό παιχνίδι. Η ομοσπονδία του συνεργάζεται με τη Γενική Γραμματεία Πολιτισμού. Ο πρωταθλητής Ελλάδος μπήκε τότε χωρίς εξετάσεις στο Μετσόβειο Πολυτεχνείο. Ο Ηλίας ξεκουραζόταν λίγες μέρες στη Λήμνο κάθε χρόνο και ήταν καλός παίκτης του μπριτζ. Έτσι, πολλοί παρακολουθούσαν το παιγνίδι του καθισμένοι τριγύρω.
»Ο Ηλίας έπαιζε, αντιδρούσε, έδινε εξετάσεις με την ποιότητα του μυαλού του, το χαρακτήρα αλλά και το χιούμορ του. Και οι συμπαίκτες του όμως ήταν καλοί. Θυμάμαι την κ. Αθανασιάδου που είχε λάβει μέρος σε διεθνείς διαγωνισμούς. Ο Ηλίας συμμετείχε επάξια στο παιχνίδι, αλλά έβρισκε και το χρόνο να ρίχνει μια ματιά και στις αθηναϊκές εφημερίδες. “Εσείς θα παίζετε πέντε δραχμές τον πόντο κι εγώ δύο”, δήλωνε στην αρχή. Διέθετε όλα του τα προσόντα για το κοινό καλό και όχι για τον “πλουτισμό” του».

ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Ηλίας Ηλιού υπήρξε οπαδός του δόγματος του Γάλλου ποιητή του συμβολισμού Μαλαρμέ (1842-1898) ότι «όλα στον κόσμο υπάρχουν για να καταλήξουν σ’ ένα βιβλίο» και προφανώς θα συμφωνούσε απόλυτα με τη ρήση του Ιταλού φιλοσόφου και σημειολόγου Ουμπέρτο Έκο (1932-) ότι «το βιβλίο ανήκει στα θαύματα της αιώνιας τεχνολογίας». Μόνο έτσι εξηγείται η έφεσή του να γράφει από τα φοιτητικά του χρόνια. Εξάλλου, τα συγγραφικά του ενδιαφέροντα εκτείνονται σε πλείστα όσα θέματα· ποίηση, κριτική τέχνης και θεάτρου, αλλά και μεταφράσεις συγκαταλέγονται ανάμεσα στα έργα του.ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ
Ο Δ. Π. Ταγκόπουλος θυμάται ότι το 1922 «ένα παιδί, ο Βενιαμίν της συντροφιάς μας», ήρθε να προστεθεί στους τακτικούς συντάκτες του περιοδικού των δημοτικιστών Νουμάς και από τον Απρίλιο του έτους αυτού έως τον Ιούνιο του 1923 εμφανίζονται πολλά δημοσιεύματά του, και μάλιστα σ’ ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων, όπως ποιήματα, βιβλιοκρισίες, θεατρικές κριτικές, μεταφράσεις λογοτεχνικού και θεωρητικού περιεχομένου, που πιστοποιούν συγκροτημένη σκέψη και ανοιχτούς ορίζοντες, στοχαστική περισυλλογή, επιβλητικό corpus γνώσεων.
Κατ’ αρχάς, εντυπωσιάζει η τέλεια γνώση της γαλλικής γλώσσας. Οι μεταφράσεις του ποικίλλουν και αναφέρονται σε:
-Σονέτο για την «Ελένη» του Πιερ ντε Ρονσάρ.7
-Αποσπάσματα από το μυθιστόρημα Οι άνθρωποι στον πόλεμο του Αντρέας Λάτσκο.8
-Την ίδια χρονιά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του αθηναϊκού βιβλιοπωλείου Χρυσόστομου Γανιάρη η μετάφραση της νουβέλας του Εμίλ Ζολά Για μια νύχτα αγάπης.
-Ο Ζαν Ζορές εκπροσωπείται με τη διάλεξη «Τολστόης».
-Ο Τόμας Καρλάιλ παρουσιάζεται σε σελίδες του για τον άνδρα «ήρωα/ποιητή».10
-Στο περιοδικό Νουμάς δημοσιεύει ποιήματά του και συγκεκριμένα μια μπαλάντα11 με την οποία αναδεικνύει νεανικό ερωτισμό, ρομαντισμό και λυρισμό.
-Βιβλιοκρισίες για ποιητικές συλλογές:12 στην πρώτη κάνει κριτική στη νεοελληνική ποίηση, ενώ αλλού υπερασπίζεται την ποίηση του Κάλβου.13
-Επιχειρεί μιαν αξιοσημείωτα διεισδυτική ανάλυση και κριτική στη θεατρική παράσταση του έργου H μητέρα του Δημήτρη Ταγκόπουλου, ανεβασμένου από τον θίασο Βεάκη-Νέζερ,14 όπου δεν ασχολείται μόνο με την ιδεολογική και κοινωνιολογική στόχευση του έργου αλλά και με τα σκηνικά του.
-Επιχειρεί μια κριτική σε θεατρική παράσταση έργου του Γρηγορίου Ξενόπουλου.15
-Αφιερώνει άρθρο16 στον Γάλλο στοχαστή Μερσερό, μεταφράζει και αποσπάσματα από το έργο του, αποδεικνύοντας την άριστη γνώση του της γαλλικής γλώσσας. Το σχετικό σημείωμά του διακρίνεται από πληρότητα και ειλικρίνεια. Αν και δε συμφωνεί ιδεολογικά με το συγγραφέα, υποστηρίζει ότι το έργο του είναι ελκυστικό.
Ο Ηλιού, κατέχοντας τα φιλοσοφικά θέματα της αρχαίας και της σύγχρονης εποχής, επικρίνει τον μυστικισμό του συγγραφέα και διακρίνει έναν πεσιμισμό στο έργο του για τη μοίρα του ανθρώπου, επειδή είναι εύπιστος χάρη στην καλοσύνη του. Το σημείωμα κλείνει με κρίσεις αισθητικής για την τέχνη, υποστηρίζοντας τον κοινωνικό χαρακτήρα της, θέση που εκείνα τα χρόνια ήταν ευρέως διαδεδομένη σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Eν συντομία, η κριτική ανάλυση του Ηλία Ηλιού διακρίνεται από ρεαλισμό και αντικειμενικότητα.
Εξάλλου, στα φοιτητικά του χρόνια, και συγκεκριμένα έως τον Οκτώβρη του 1924, γράφει διάφορα σημειώματα και άρθρα στη λημνιακή εφημερίδα Νέα Λήμνος, τα οποία υπογράφει με τα ψευδώνυμα Γκρινιάρης, Ασυρματιστής και Άγιος Ονούφριος. Πλην όμως δε σώθηκε κανένα φύλλο με δικά του γραπτά από αυτή την εφημερίδα.
Το 1928, δημοσιεύει στη λεσβιακή εφημερίδα Ταχυδρόμος στις 10, 12 και 13 Ιουνίου εκτενή βιβλιοκρισία για τα διηγήματα του Στρατή Μυριβήλη. Τέλος, τον Ιούνιο του 1933 δημοσιεύει σε τέσσερις συνέχειες εκτεταμένο άρθρο με τον τίτλο «Η πνευματική ζωή», με το οποίο ασκεί κριτική σε δύο βιβλία Λήμνιων συγγραφέων, ένα από τα οποία είναι του Περικλή Ροδάκη για τις κοινωνικές ασφαλίσεις19 και το άλλο του δάσκαλου Βασίλη Αναστασιάδη με τίτλο Ο χάρτης της Λήμνου20.
Το 2005, κυκλοφόρησαν από τις Εκδόσεις Θεμέλιο τρία δοκίμιά του με τον τίτλο Κριτικά κείμενα για την τέχνη 1925-1937: Πώς γράφεται στην Ελλάδα η κριτική; Πώς γράφεται η ποίηση στην Ελλάδα; Κουτιών εγκώμιο.
Με το πρώτο κείμενο ο Ηλιού επικρίνει τον απαίδευτο και ατάλαντο κριτικό της τέχνης ο οποίος επιτίθεται στους εχθρούς του ή καλύπτει την άγνοια και την ανεπάρκειά του με παραπομπές σε ξένους συγγραφείς. Δεν προκύπτει από το κείμενο αν έχει υπόψη του συγκεκριμένες περιπτώσεις. Ωστόσο, έστω και ως αφηρημένες αναφορές, συλλαμβάνει με τρόπο διαχρονικό και θεωρητικό το αισθητικό γίγνεσθαι στον τομέα αυτό.
Το δεύτερο, σατιρικής μορφής, ασχολείται με τις τεχνοτροπίες που εισέβαλαν στην τέχνη την εποχή εκείνη (σουρεαλισμός, φουτουρισμός, ντανταϊσμός κτλ.), τις οποίες επικρίνει εντονότατα. Στην περίπτωση τούτη δεν αναφέρει ρητά ονόματα, αλλά από την παράθεση αποσπασμάτων αποδεικνύεται ότι δεν αρνείται εμμέσως να τους υποδείξει. Πάντως, δίχως να ομολογείται, οφείλουμε να υποθέσουμε βασίμως ότι αποδίδει σημασία μόνο στο ποίημα που οι στίχοι του κοσμούνται από εσωτερική αγρύπνια για τον άνθρωπο, για τη μοίρα του, τις αγωνίες και την ευτυχία του.
Το τρίτο κείμενο γράφτηκε μεταγενέστερα, συγκεκριμένα το 1937, όταν ο Ηλίας Ηλιού εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όμως έχει συγγένεια περιεχομένου και ύφους. Πρόκειται για το Κουτιών εγκώμιο, με το οποίο εκθέτει την ειρωνική αισθητική του εκτίμηση για τις πολυκατοικίες της σύγχρονης εποχής, που είναι απλά κουτιά και οι κατασκευαστές στοιβάζουν εκεί τον κόσμο.
Γενικό συμπέρασμα είναι ότι ο Ηλίας Ηλιού έδειξε πρώιμη ωριμότητα στη γραφή. Διέθετε δηκτικό και ενίοτε δηλητηριώδες και διαβρωτικό χιούμορ και οι απόψεις του σε θέματα αισθητικής ήταν πραγματιστικές και ηθικές.
Παραθέτουμε ενδεικτικά αποσπάσματα από τρία κείμενα του νεαρού Ηλία Ηλιού:

ΠΩΣ ΓΡΑΦΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΚΡΙΤΙΚΗ
ΣΥΝΤΑΓΗ ΣΤΟ ΝΕΟ ΜΟΥ ΦΙΛΟ Α.Β.
Αγαπητέ μου,
Αν θελήσης έντιμα και ειλικρινά να πης ό,τι νιώθεις για ένα έργο ή για μια ιδέα, δεν έχεις μεγάλες ελπίδες να γράψης κριτική που θα σε δοξάση. Εν πρώτοις μπορεί να μη νιώθης τίποτα κι επομένως να μη λες τίποτα. Εκτός τούτου οι μεγάλοι μας neodecadents, neoparnassiens, neosymbolistes κτλ. κτλ. έχουν κάνει ώστε να μην έχη μεγάλη πέραση το απλό και το ίσιο στον τόπο μας. Ένας αναγνώστης που συνήθισε να εντρυφά στην ανάγνωση της εικοστής πτυχής του τριακοστού όγδοου συμβόλου της θυσίας ή των αγωνιών του σταρέμπορα, πώς θέλεις να σε εκτιμήση όταν του πης καθαρά και ξάστερα ότι ένα πράμα μόνο κατάλαβες απ’ όλες αυτές τις αρλούμπες, πως οι συνθέτες τους είναι αρχιμπαγαπόντηδες, που μην έχοντες να πούνε του αναγνώστη τίποτε που αληθινά να αισθάνουνται, προσπαθούνε να τον μπλέξουν με κατάλληλα σερβιρισμένες λέξεις για να μπερδεφτή και να πιστέψη στο ποιητικό τους δαιμόνιο;
Και συ βέβαια, καλέ μου φίλε, θέλεις την εκτίμηση του κόσμου που θα σε διαβάζη. Αλλιώς δε θα σ’ ένοιαζε τι θα πη ο συνειθισμένος με το νεομοντερνισμό και το νεοντεκανταντισμό κόσμος. Αλλά τότε δε θα μου γύρευες και συμβουλές για να επιτύχης στην κριτική σου επίδοση και θάγραφες ίσα κι απλά, καθαρά και ξάστερα, ό,τι νιώθεις για ένα έργο ή για μια ιδέα, αδιαφορώντας για την επιτυχία σου.
Ώστε κράτα καλά σημείωση. Οι συνταγές μου είναι ένα κι ένα για να γίνης μεγάλος κριτικός στην εχτίμηση του κόσμου. Και μη μου πης πωςένα τέτοιο απόχτημα είναι τιποτένιο, γιατί εσύ περιφρονείς την αγέλη. Άι, φίλε μου, τα λόγι’ αυτά να μην τα παίρνης ποτές σου στα σοβαρά. Βέβαια, έτσι πρέπει να λέμε όλοι μας για να δείχνουμε πως είμαστε κάτι ανώτερο από την αγέλη, όμως μέσα μας πάντα θα κρυφοκαμαρώνουμε όταν η αγέλη πη κάτι καλό για μας. Έπειτα δε θάναι δα ο κόσμος που θα σε θαυμάζη ολότελα αγέλη, θάναι και μεγάλοι σοφοί και λόγιοι, ντόπιοι και ξένοι, ως και γάλλοι καραγκιοζοπαίχτες που σε υποσημειώσεις θα βρίσκουνε τους χαρακτηρισμούς σου excellents κτλ.
Τώρα ας έρθουμε στο ερώτημά σου τι ιδέες πρέπει νάχης και τι μελέτες πρέπει να κάνης. Εδώ η συνταγή μου έχει όλη της την καθαρότητα. Θα σου τα εξηγήσω όλα συστηματικά, δίχως να σαφήσω την παραμικρή αμφιβολία.
Μελέτησε καμιά γραμματολογία και μάθε ονόματα ξένων αισθητικών και τεχνιτών και ονόματα έργων τους. Θα είτανε όμως κόπος ολότελα χαμένος να θελήσης να μελετήσης τα ίδια τα έργα τους. Είναι πολύ βαρειά και δε θα καταλάβης τίποτα. Εξ άλλου, αν τύχη και καταλάβης κάτι, μπορεί να πέσης σε συλλογή και αμφιβολία για ό,τι γράφεις και ναπογοητευθής. Κι εγώ σου υποσχέθηκα να σου δώσω συνταγή που να μη σε βάλη σε κόπους, και να σε κάνη να γράφης κριτικές, που κι’ ο κόσμος να τις θαυμάζη και να εκτιμά το συγγραφέα τους και συ να μένης ευχαριστημένος από τη δουλειά σου κι από την εχτίμηση του κόσμου.
Έπειτα κράτα απ’ ό,τι τυχαίνει να διαβάζης τους φιλοσοφικούς και φιλολογικούς όρους και μην παραλείπης να δίνης ένα χαρακτηρισμό απ’ αυτούς που θα μαζέβης στα διαβάσματά σου σ’ έναν από τους λογοτέχνες, που βρήκες τα ονόματά τους στη γραμματολογία, που είπαμε παραπάνου. Να μιλάς λ.χ. (παρεμπιπτόντως σε κάποιαν άλλη μελέτη) για την κομουνιστική τάση του Νίτσε. Για τον καθαρό αντικειμενισμό του Μπωντλαίρ. Η ιδέα πως μπορεί να μην ταιριάζη ο κάθε χαραχτηρισμός σοποιοδήποτε λογοτέχνη δεν πρέπει να σε ανησυχή καθόλου. Πρώτα-πρώτα, το πιθανώτερο είναι πως ο αναγνώστης σου δε θάχη διαβάση εκείνο το λογοτέχνη. Μα κι αν διάβασε το Νίτσε και δε βρήκε πουθενά κομουνιστικές τάσεις, όταν θα δη να του μιλάς κατηγορηματικά γι’ αυτές, θα πιστέψη πως αλήθεια στο βάθος του ο Νίτσε έχει τάσεις κομουνιστικές, θα θυμώση και ντραπή για το μυαλό του, που δε μπόρεσε να διακρίνη το αληθινό βάθος του Νίτσε και θα σε θαυμάση ακόμα περισσότερο για την κριτική σου διορατικότητα. Μάλιστα αν πάρη και ξαναδιαβάση το Νίτσε, έχοντας απόλυτη πεποίθηση στη διαβεβαίωσή σου και θέλοντας να κολακευτή πως έχει κι αυτός κάτι απ’ τη διορατικότητά σου, θα προσπαθήση να διακρίνη και στο τέλος θα πιστέψη πως διακρίνει, κομουνιστικές τάσεις στο Νίτσε· κ’ έτσι θα σε δικαιώση. Αυτή η ενέργεια που θάχη η διαβεβαίωσή σου πάνω στον αναγνώστη σου, λέγεται υποβολή κι όταν την επιτύχης, θα δης πως η συνταγή μου δε σου δίνει μονάχα τον τρόπο να γίνης κριτικός, που να σεχτιμούνε οι αναγνώστες σου, παρά και το δικαίωμα να καυχέσαι πως δεν είσαι τέλεια ξένος κι αμέτοχος στη θαυματουργή δύναμη της υποβολής και στα θαύματα της ≪Εταιρίας των Ψυχικών Ερευνών≫.
Και μη μου πης ό,τι σου λέω είναι απλές ρεκλάμες για τη συνταγή μου και πως με την υπόσχεσή μου για υποβολή κτλ. προσπαθώ να σε καθησυχάσω για την επιτυχία της, χωρίς νάχω καμιά βάση στις διαβεβαίωσές μου. Έχω και παραέχω.
Κάποιος μεγάλος κριτικός της εποχής μας, κατά γράμμα ακολουθώντας την παραπάνω ρετσέτα μου, έδωσε στο διευθυντή ενός λαμπρού περιοδικού μας μια μελέτη για το Nιτσεϊσμό του Ευριπίδη. Η μελέτη αυτή έλεγε πως όχι μόνο είναι Nιτσεϊστής ο Ευριπίδης, παρά και πως ξεπέρασε το Νίτσε. Ο πονηρός Ρουμελιώτης πούναι ο διευθυντής εκείνου του περιοδικού, στάθηκε για μια στιγμή με δισταγμό μπρος στην κριτική και τον κριτικό εκείνο. Μπρε τι Νίτσε κ’ Ευριπίδη μας κοπανάει τούτος! Μήπως σε τέτοια γραψίματα έχει το λόγο ο Κατσαράς; Μα έπειτα έβαλε ένα σκαλοπάτι απάνω στην πονηριά του και σκέφτηκε. Βρε αδερφέ, για να το λέη ο άνθρωπος, θα διάβασε και κάτι θα βρήκε. Μπράβο στην κριτική του διορατικότητα. Δεν την παραπλάνησε μήτε εικοσιτριών αιώνων διαφορά. Γιατί κ’ εγώ να δείξω δυσπιστία και να φανώ πως δεν καταλαβαίνω; Μα αλήθεια: Τι σχέση μπορούν να έχουν δύο χιλιάδες τρακόσια χρόνια μπρος στην αιωνιότητα; Έτσι θάναι. Δε μπορεί παρά να ’ναι έτσι. Κ’ η υπερβολή της πονηριάς τον έπεισε πως είναι ο Ευριπίδης Nιτσεϊστής, και μάλιστα πως ξεπέρασε το Νίτσε.
Τώρα, φίλε μου, για νάμαι ειλικρινής, δεν πρέπει να σου κρύψω πως η μέθοδος αυτή που σου λέω, να συνδένης ένα όνομα λογοτέχνη μ’ ένα χαρακτηρισμό, έχει και τους μικρούς της κινδύνους. Αν, λ.χ., μιλήσης για την υποκειμενικότητα του Ομήρου ή για τον ιδεαλισμό του Γκυ ντε Μωπασσάν, πολύ φοβάμαι πως η μέθοδος της υποβολής δε θα πιάση κι ο αναγνώστης δε θα σε πιστέψη. Όμως η περίπτωση αυτή είναι σπάνια, πολύ σπάνια, ας υπολογίσουμε πρόχειρα μια στις οχτώ ή στις δέκα χιλιάδες. Κι αν υπολογίσουμε εξ άλλου πως αυτού στην Αθήνα γίνονται κάθε μήνα τουλάχιστο πενήντα αυτοκινητικά δυστυχήματα, υπάρχει για τον καθένα σας μια πιθανότητα στις οχτώ ή δέκα χιλιάδες να γίνετε θύματα αυτοκινητικού δυστυχήματος· όπως λοιπόν, η σπανιώτατη αυτή περίπτωση δε σας μποδίζει να βγαίνετε κάθε μέρα πεζοί στους δρόμους, έτσι δεν πρέπει να σε μποδίση και σένα η εξίσου σπάνια εκείνη περίπτωση, να βγης στο δρόμο της κριτικής εφωδιασμένος με τις συμβουλές μου. [...]
Αν ύστερ’ απ’ όλες αυτές τις συμβουλές σε δυσκολεύει κάποιο έργο για να βγάλης κρίση γι’ αυτό, τότε έχεις κι άλλο όπλο να γεμίσης μισή ή μια σελίδα μιλώντας για το έργο, χωρίς να πης καμιά κρίση γι’ αυτό.
Προς τον σκόπον τούτον υπάρχουν οι ακόλουθοι τέσσαρες τρόποι:
α) αρχίζεις με δύο τρία επίθετα για το έργο. Αδρό, καλό, ζωντανό, ζουμερό, μοσκοβολάει θυμάρι της Ρούμελης. Παραθέτεις ύστερα ένα απόσπασμα. Κατόπι προσθέτεις: Για ναν το αναλύσουμε και ναν το κριτικάρουμε πλατιά τέτοιο έργο, χρειάζονται κατεβατά ολάκερα. Μα σκοπός μας δεν είτανε αυτός. Θέλαμε απλά να δώσουμε μια ιδέα κτλ.
β) κάνεις μια παραβολή αμέσως από την αρχή του κριτικού σου άρθρου και την τραβάς ίσαμε το τέλος. Π.χ., το καινούριο βιβλίο, που μας χάρισεν ο κ. Α. είναι σαν ποτάμι, που πότε γάργαρο κυλάει ανάμεσα από ανθισμένα λιβάδια και πότε με το ορμητικό του κύλισμα στους βράχους συνεπαίρνει κτλ. κτλ.
γ) γράφεις μια περίληψη του έργου, κυρίως αν είναι δράμα ή αφήγημα. Ύστερα προσθέτεις μερικά επαινετικά ή κατακριτικά επίθετα.
δ) αποφεύγεις να πης τι είναι το βιβλίο που κρίνεις και λες μονάχα τι δεν είναι. Μιλώντας λ.χ. για το Φθινόπωρο του Χατζόπουλου λες: Δεν υπάρχουν στο Φθινόπωρο οι υστερικοί οραματισμοί του Αντρέγεφ, ούτε η θερμή αφηγηματικότης του Γκόρκη. Ούτε η υπομονή του Χάμσουν να παρακολουθή και ναπαριθμή μιαν απειρία μικροσυλλογισμών, που είναι
το μοναδικά πρωτότυπο συστατικό της στωϊκής παραδοξολογίας του συγγραφέα των Μυστηρίων. Ούτε η πληθωρική καλωσύνη και τρυφερότης του Βιβλίου του μικρού αδελφού. Επίσης, το Φθινόπωρο δεν έχει τη σταθερή και ζυγισμένη σκέψη του Ρομαίν Ρολλάν, ούτε την κομψή έμπνευση του Ανρύ Μπαρμπύς. Το κομμάτι αυτό είναι και έξοχο υπόδειγμα κριτικού ύφους, με τους φιλολογικούς όρους του, με την αρκετά επιμελή απομνημόνεψη της γραμματολογίας και μόλες τις ενδεχομένως παράξενες συνδέσεις όρων και ονομάτων που ανάφερα παραπάνω στη συνταγή μου.