Σάββατο 18 Νοεμβρίου 2017 - 01:23:21

  

BANNER 1200X80
A A A
  • του Δημήτρη Πλευράκη
  • Μ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Ο Μ. Αλέξανδρος πεθαίνει στις 28 Δαισίου (10 Ιουνίου) του 323 π.Χ. στην Βαβυλώνα της Μεσοποταμίας.

Οι διάδοχοι ματαιώνουν τα μεγάλα σχέδια του, τα οποία όμως περιλαμβάνουν την δημιουργία ενός πελώριου ταφικού μνημείου για τον πατέρα του Φίλιππο, ίσου μάλιστα με την μεγάλη πυραμίδα της Αιγύπτου, καθώς και την δημιουργία ενός μεγαλοπρεπούς ναού της Αρτέμιδος-Ταυροπόλου στην Αμφίπολη «τοὺς δὲ προειρημένους ναοὺς ἔδει κατασκευασθῆναι... κατὰ δὲ τὴν Μακεδονίαν... ἐν Ἀμφιπόλει δὲ τῆς Ταυροπόλου.» Διόδωρος ΙΗ΄4 4-5.

Νύξη για την κηδεία του Μ Αλεξάνδρου κάνει ο Αρριανός λέγοντας ότι οι 3000 αθλητές που μετείχαν στην κηδεία του Ηφαιστίωνα «ολίγον ύστερον επ’ Αλεξάνδρου τω τάφω λέγουσιν ότι ηγωνίσαντο» (Ζ΄14 10) παραθέτοντας μας μια δημοσία όσο και μεγαλοπρεπή τελετή κηδείας του Μεγάλου στρατηλάτη.

Υπεύθυνο του σώματος του Μ. Αλεξάνδρου διορίζουν τον Αρριδαίο, και τον εξουσιοδοτούν να κατασκευάσει την άμαξα που θα τον μεταφέρει στην τελευταία του κατοικία.

«ἐπὶ δὲ τὴν κατακομιδὴν τοῦ σώματος καὶ τὴν κατασκευὴν τῆς ἁρμαμάξης τῆς μελλούσης κομίζειν τὸ σῶμα τοῦ τετελευτηκότος βασιλέως εἰς Ἄμμωνα ἔταξαν Ἀρριδαῖον.» Διόδωρος ΙΗ΄3. 5.

Αναφέρεται έτσι ως τόπος προορισμού του διάσημου νεκρού ο ναός του Άμμωνα στην Αίγυπτο όμως μας αποδίδεται αυτή η πληροφορία από τον καθόλου αξιόπιστο Διόδωρο που μας μεταφέρει συνήθως την άποψη του Πτολεμαίου.

Ο πραγματικός προορισμός όμως, είναι η Μακεδονία, όπως αναφέρει ο πολύ πιο αξιόπιστος Παυσανίας, «τὸν Ἀλεξάνδρου νεκρὸν ἐς Αἰγὰς κομίζειν» (Παυσανίας 1.6.3,) το οποίο είναι και το πιο λογικό αφού από εκεί κατάγεται ο Μεγάλος Βασιλιάς και κανένας διάδοχος δεν θα ήθελε να αποκτήσει προβάδισμα ο Πτολεμαίος στην κούρσα διαδοχής έχοντας εξ αρχής το σώμα του Μ. Αλεξάνδρου στην Αίγυπτο.

 

 

Η άμαξα προς την δύση ξεκίνα μετά από δύο χρόνια «σχεδόν έτη δύο καταναλώσας περί την κατασκευήν» (Διόδωρος ΙΗ. 28,2,) δηλαδή το 321 π.Χ. (Πάριο χρονικό IG ΧΙΙ,5,1 αρ.444 στ.112 καθώς και Βαβυλωνιακό χρονικό των διαδόχων ΒΜ 34660).

«Επὶ δὲ τούτων Ἀρριδαῖος ὁ κατασταθεὶς ἐπὶ τὴν κατακομιδὴν τοῦ Ἀλεξάνδρου σώματος, συντετελεκὼς τὴν ἁρμάμαξαν ἐφ᾽ ἧς ἔδει κατακομισθῆναι τὸ βασιλικὸν σῶμα, παρεσκευάζετο τὰ πρὸς τὴν κομιδήν ἐπεὶ δὲ τὸ κατασκευασθὲν ἔργον, ἄξιον ὑπάρχον τῆς Ἀλεξάνδρου δόξης, οὐ μόνον κατὰ τὴν δαπάνην διήνεγκε τῶν ἄλλων, ὡς ἀπὸ πολλῶν ταλάντων κατασκευασθέν, ἀλλὰ καὶ τῇ κατὰ τὴν τέχνην περιττότητι περιβόητον ὑπῆρξε, καλῶς ἔχειν ὑπολαμβάνομεν ἀναγράψαι περὶ αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν γὰρ τῷ σώματι κατεσκευάσθη χρυσοῦν σφυρήλατον ἁρμόζον καὶ τοῦτ᾽ ἀνὰ μέσον ἐπλήρωσαν ἀρωμάτων τῶν ἅμα δυναμένων τὴν εὐωδίαν καὶ τὴν διαμονὴν παρέχεσθαι τῶ σώματι. Επάνω δὲ τῆς θήκης ἐπετέθειτο καλυπτὴρ χρυσοῦς, ἁρμόζων ἀκριβῶς καὶ περιλαμβάνων τὴν ἀνωτάτω περιφέρειαν ταύτης δ᾽ ἐπάνω περιέκειτο φοινικὶς διαπρεπὴς χρυσοποίκιλτος, παρ᾽ ἣν ἔθεσαν τὰ τοῦ μετηλλαχότος ὅπλα, βουλόμενοι συνοικειοῦν τὴν ὅλην φαντασίαν ταῖς προκατειργασμέναις πράξεσι. Μετὰ δὲ ταῦτα παρέστησαν τὴν τοῦτο κομιοῦσαν ἁρμάμαξαν, ἧς κατεσκεύαστο κατὰ μὲν τὴν κορυφὴν καμάρα χρυσῆ, ἔχουσα φολίδα λιθοκόλλητον, ἧς ἦν τὸ μὲν πλάτος ὀκτὼ πηχῶν, τὸ δὲ μῆκος δώδεκα, ὑπὸ δὲ τὴν ὑπωροφίαν παρ᾽ ὅλον τὸ ἔργον θριγκὸς χρυσοῦς, τῷ σχήματι τετράγωνος, ἔχων τραγελάφων προτομὰς ἐκτύπους, ἐξ ὧν ἤρτηντο κρίκοι χρυσοῖ διπάλαιστοι, δι᾽ ὧν κατακεκρέμαστο στέμμα πομπικόν, χρώμασι παντοδαποῖς διαπρεπῶς κατηνθισμένον. Επὶ δὲ τῶν ἄκρων ὑπῆρχε θύσανος δικτυωτός, ἔχων εὐμεγέθεις κώδωνας, ὥστ᾽ ἐκ πολλοῦ διαστήματος προσπίπτειν τὸν ψόφον τοῖς ἐγγίζουσι. Κατὰ δὲ τὰς τῆς καμάρας γωνίας ἐφ᾽ ἑκάστης ἦν πλευρᾶς Νίκη χρυσῆ τροπαιοφόρος. Τὸ δ᾽ ἐκδεχόμενον τὴν καμάραν περίστυλον χρυσοῦν ὑπῆρχεν, ἔχον Ἰωνικὰ κιονόκρανα. Εντὸς δὲ τοῦ περιστύλου δίκτυον ἦν χρυσοῦν, τὸ πάχος τῇ πλοκῇ δακτυλιαῖον καὶ πίνακας παραλλήλους ζῳοφόρους τέσσαρας ἴσους τοῖς τοίχοις ἔχον.

Τούτων δ᾽ ὁ μὲν πρῶτος ἦν ἔχων ἅρμα τορευτὸν καὶ καθήμενον ἐπὶ τούτου τὸν Ἀλέξανδρον, μετὰ χεῖρας ἔχοντα σκῆπτρον διαπρεπές: περὶ δὲ τὸν βασιλέα μία μὲν ὑπῆρχε θεραπεία καθωπλισμένη Μακεδόνων, ἄλλη δὲ Περσῶν μηλοφόρων καὶ πρὸ τούτων ὁπλοφόροι: ὁ δὲ δεύτερος εἶχε τοὺς ἐπακολουθοῦντας τῇ θεραπείᾳ ἐλέφαντας κεκοσμημένους πολεμικῶς, ἀναβάτας ἔχοντας ἐκ μὲν τῶν ἔμπροσθεν Ἰνδούς, ἐκ δὲ τῶν ὄπισθεν Μακεδόνας καθωπλισμένους τῇ συνήθει σκευῇ, ὁ δὲ τρίτος ἱππέων εἴλας μιμουμένας τὰς ἐν ταῖς παρατάξεσι συναγωγάς, ὁ δὲ τέταρτος ναῦς κεκοσμημένας πρὸς ναυμαχίαν. Καὶ παρὰ μὲν τὴν εἰς τὴν καμάραν εἴσοδον ὑπῆρχον λέοντες χρυσοῖ, δεδορκότες πρὸς τοὺς εἰσπορευομένους: ἀνὰ μέσον δὲ ἑκάστου τῶν κιόνων ὑπῆρχε χρυσοῦς ἄκανθος ἀνατείνων ἐκ τοῦ κατ᾽ ὀλίγον μέχρι τῶν κιονοκράνων. Επάνω δὲ τῆς καμάρας κατὰ μέσην τὴν κορυφὴν φοινικὶς ὑπῆρχεν ὑπαίθριος, ἔχουσα χρυσοῦν στέφανον ἐλαίας εὐμεγέθη, πρὸς ὃν ὁ ἥλιος προσβάλλων τὰς ἀκτῖνας κατεσκεύαζε τὴν αὐγὴν ἀποστίλβουσαν καὶ σειομένην, ὥστ᾽ ἐκ μακροῦ διαστήματος ὁρᾶσθαι τὴν πρόσοψιν ἀστραπῇ παραπλησίαν. Η δ᾽ ὑπὸ τὴν καμάραν καθέδρα δύο εἶχεν ἄξονας, οὓς περιεδίνευον τροχοὶ Περσικοὶ τέσσαρες, ὧν ὑπῆρχε τὰ μὲν πλάγια καὶ αἱ κνημίδες κατακεχρυσωμέναι, τὸ δὲ προσπῖπτον τοῖς ἐδάφεσι μέρος σιδηροῦν. Τῶν δ᾽ ἀξόνων τὰ προέχοντα χρυσᾶ κατεσκεύαστο, προτομὰς ἔχοντα λεόντων σιβύνην ὀδὰξ κατεχούσας. Κατὰ δὲ μέσον τὸ μῆκος εἶχον πόλον ἐνηρμοσμένον μηχανικῶς ἐν μέσῃ τῇ καμάρᾳ, ὥστε δύνασθαι διὰ τούτου τὴν καμάραν ἀσάλευτον εἶναι κατὰ τοὺς σεισμοὺς καὶ ἀνωμάλους τόπους. Τεσσάρων δ᾽ ὄντων ῥυμῶν ἑκάστῳ τετραστοιχία ζευγῶν ὑπέζευκτο, τεσσάρων ἡμιόνων ἑκάστῳ ζεύγει προσδεδεμένων, ὥστε τοὺς ἅπαντας ἡμιόνους εἶναι ἑξήκοντα καὶ τέσσαρας, ἐπιλελεγμένους ταῖς τε ῥώμαις καὶ τοῖς ἀναστήμασιν. ἕκαστος δὲ τούτων ἐστεφάνωτο κεχρυσωμένῳ στεφάνῳ καὶ παρ᾽ ἑκατέραν τῶν σιαγόνων εἶχεν ἐξηρτημένον κώδωνα χρυσοῦν, περὶ δὲ τοὺς τραχήλους χλιδῶνας λιθοκολλήτους.»(Διόδωρος ΙΗ 26΄26 2-28)

 

  • ΕΚΤΡΟΠΗ

Η πολυτελής κατασκευή καθώς και η ιδιαίτερη τέχνη της άμαξας φανερώνουν ιδιαίτερη φροντίδα για τον νεκρό και την ταφική τελετή. Είναι άξιο παρατήρησης ότι ακόμη και η άμαξα έχει ιωνικά κιονόκρανα όπως και ο τάφος της Αμφίπολης.

Όμως η διετής κατασκευή δεν δικαιολογείται μόνο από την άμαξα και σε συνδυασμό με την προσεγμένη μεταφορά (ως και μηχανικούς για να ισιώνουν το δρόμο προέβλεψαν) θα ήταν οξύμωρο να ξεκινούσε ο νεκρός χωρίς να ήταν έτοιμο το ταφικό του μνημείο διαστάσεων αντίστοιχων τόσο με το μέγεθος του Μεγάλου νεκρού όσο και με την πολυτέλεια της άμαξας. Ο χρόνος των δύο ετών ταυτίζεται ακριβώς με τον χρόνο κατασκευής του μνημείου της Αμφίπολης

Ο προορισμός της Μακεδονίας, είναι οφθαλμοφανής, και ενισχύεται και από τον Στράβωνα ο οποίος αναφέρει ότι το σώμα εκτράπηκε από την αρχική του πορεία (προς την Ελλάδα) και κατευθύνθηκε προς Αίγυπτο, «κατακομίζοντα εκ της Βαβυλώνος και εκτρεπόμενον ταύτη κατά πλεονεξία και εξιδιασμόν της Αιγύπτου» (Στράβωνας ΙΖ΄ 794)

 

Στην Αίγυπτο δύο πηγές, σαφώς Πτολεμαικής επιρροής, ο Διοδωρος (ΙΗ 26-8) και ο Αρριανός (Μετά Αλέξανδρον ) καθώς και ο Στράβων (ΙΖ 794) αναφέρουν ως τόπο ταφής την Αλεξάνδρεια. Όμως ο Παυσανίας (Α΄6,3) γράφει ότι το σώμα το μετέφερε ο γιος του Πτολεμαίου (τουλάχιστον σαράντα χρόνια μετά) στην Αλεξάνδρεια «καὶ τὸν Ἀλεξάνδρου νεκρὸν οὗτος ὁ καταγαγὼν ἦν ἐκ Μέμφιδος» (Α 7,1) και το απόθεσε στο Σήμα δηλαδή σε μεγαλόπρεπή τάφο δίπλα στην βιβλιοθήκη και στα βασιλικά ανάκτορα της μόλις πρόσφατα ανοικοδομημένης Αλεξάνδρειας. Με αυτήν την άποψη συμφωνεί τόσο το Πάριο Χρονικό “Αλέξανδρος είς Μέμφιν ετέθη” (IG XII 5,1) όσο και ο Ψευδο-Καλλισθένης (Γ΄34 2-6) αλλά και ο Κούρτιος (X 10,20).

Είναι φανερή η ασυμφωνία των πηγών σχετικά με το σώμα του Αλεξάνδρου ως προς τον τόπο ταφής, ακόμη και στην Αίγυπτο, την οποία την επιτείνει η αναφορά του Παυσανία ότι θάφτηκε σύμφωνα με τα Μακεδονικά έθιμα (πυρά;) στην Μέμφιδα «καὶ τὸν μὲν νόμῳ τῷ Μακεδόνων ἔθαπτεν ἐν Μέμφει.» Παυσανίας (Α΄6,2)

Αν λοιπόν το σώμα έχει αποτεφρωθεί, ποιο σώμα προσκύνησαν οι Ρωμαίοι Αυτοκράτορες Ιούλιος Καίσαρας, Αύγουστος, Σέβηρος και Καρακκάλας στην Αλεξάνδρεια; Μάλιστα αναφέρεται και σπάσιμο της μύτης της μούμιας του νεκρού από απροσεξία.

 

Η απάντηση στο γρίφο ίσως αρχίζει με έναν χρησμό:

«ἕως Ἀρίστανδρος ὁ Τελμησσεύς, θεόληπτος γενόμενος ἢ ἔκ τινος ἄλλης συντυχίας κατασχεθείς, ἦλθεν ἐς μέσους τοὺς Μακεδόνας καὶ πρὸς αὐτοὺς ἔφη πάντων τῶν ἐξ αἰῶνος βασιλέων εὐδαιμονέστατον Ἀλέξανδρον γεγονέναι, καὶ ζῶντα καὶ ἀποθανόντα: λέγειν γὰρ τοὺς θεοὺς πρὸς αὐτὸν ὅτι ἄρα ἡ ὑποδεξαμένη γῆ τὸ σῶμα, ἐν ᾧ τὸ πρότερον ᾤκησεν ἡ ἐκείνου ψυχή, πανευδαίμων τε ἔσται καὶ ἀπόρθητος δι᾽ αἰῶνος.» (Αιλιανός Ποικίλη Ιστορία ΙΒ΄ 64)

"Η γη που θα υποδεχθεί το σώμα που πρότερα έμεινε εκείνου η ψύχη θα είναι πάντοτε ευτυχισμένη και απόρθητη στους αιώνες."

Δεν γνωρίζουμε πόσο πιστευτός έγινε ο χρησμός αυτός στους συγχρόνους του Μ. Αλεξάνδρου αλλά το κύρος που θα προσέδινε ο μεγάλος Βασιλιάς στον τόπο ταφής ήταν προφανές σε όλους, με αποτέλεσμα η επιδίωξη του Πτολεμαίου για την απαγωγή του σώματος να είναι συνυφασμένη με την μελλοντική κυριαρχία και ανάπτυξη του τόπου διοικήσεως του (Αιγύπτου), τόσο προς τους υπόλοιπους διαδόχους όσο και έναντι των θρησκόληπτων και προσηλωμένων στις παραδόσεις Αιγύπτιων υπηκόων του.

Είναι φανερό ότι για λόγους στρατηγικής και επιβίωσης προβαίνει στην απαγωγή, πιθανόν σε συμφωνία με τον συνοδό της άμαξας Αρριδαίο, στην Δαμασκό παρ’όλες της αντιρρήσεις των στρατηγών του Περδίκα, Πολέμωνα (κυβερνήτης της Συρίας) και του αδελφού του Αττάλου (Βατικανό Παλίμψηστος κώδικας Gr 495 φύλλα 230 και 235).

Όμως, όπως και παραπάνω έχει περιγραφεί, στο αρχαίο κείμενο, η συνοδεία του νεκρού ήταν πολυπληθής, αποτελούμενη από τάγματα Μακεδόνων και μηλοφόρων (σωματοφυλάκων) Περσών ακόμα και από πολεμικούς ελέφαντες! Θα ήταν τουλάχιστον άξιο απορίας πως θα δέχονταν οι Μακεδόνες διαταγή εκτροπής της πορείας κόντρα στις ρητές διαταγές του Επιμελητή (Αντιβασιλέα) Περδίκα προς την Αίγυπτο με εκφρασμένες αντιρρήσεις των τοπικών στρατηγών.

Αυτό θα σήμαινε άμεση προδοσία τόσο προς τον Επιμελήτη (Περδίκα) όσο και ευθεία προσβολή απέναντι στον Νεκρό και στην οικογένεια του (Ολυμπιάδα) που περίμεναν το σώμα στην Μακεδονία, που τιμωρούνταν με θάνατο.

Η μόνη λύση θα ήταν η αρπαγή του νεκρού με πολεμικό σώμα που απόστειλε ο Πτολεμαίος από την Αίγυπτο για να εκτρέψει την πορεία της πομπής στην Δαμασκό. Και πράγματι αυτό μας παραδίδει ο Διόδωρος :

«Πτολεμαῖος δὲ τιμῶν τὸν Ἀλέξανδρον ἀπήντησε μετὰ δυνάμεως μέχρι τῆς Συρίας» (Διόδωρος ΙΗ 26΄8)

Έτσι ο Πτολεμαίος αποκτά την κυριότητα της πομπής στην Συρία και την κατευθύνει προς την Αίγυπτο. Όλες οι αρχαίες πηγές συμφωνούν σε αυτό εκτός όμως από μία:

Ο Αιλιανός στην Ποικίλη Ιστορία (ΙΒ΄ 64) μας παραδίδει μια διαφορετική περιγραφή:

Για την κατοχή του νεκρού έγινε μάχη σφοδρή, όμοια με μάχη του Τρωικού πολέμου, και για να αναστείλει την ορμή του Περδίκκα, ο Πτολεμαίος φτιάχνει όμοιο είδωλο του Αλεξάνδρου (μούμια) το οποίο το στολίζει με εσθήτα βασιλική και κατασκευάζει όμοιο φέρετρο με χρυσάφι και ασήμι και ελεφαντόδοντο και το τοποθετεί στην άμαξα αφήνοντας το πίσω και ο Περδίκας νομίζοντας ότι έχει τον νεκρό σταματάει την καταδίωξη.

Είναι φανερό ότι μετά από μια ιππομαχία στην οποία η φρουρά της άμαξας απομακρύνθηκε από αυτήν ήταν εύκολο να αντικατασταθεί το πτώμα με μια ίδια μούμια (η Αίγυπτος είχε παράδοση στην κατασκευή ομοιωμάτων), αλλά αντίθετα η άμαξα και το χρυσάφι του νεκρού θα ήταν δυσκίνητα απέναντι σε έναν εχθρό που θα καταδίωκε την πομπή και αφήνονται πίσω με το ψεύτικο(;) σώμα του Αλεξάνδρου.

«ὑπὲρ τοῦ νεκροῦ μάχη καρτερὰ πάνυ σφόδρα ἐγένετο, ἀδελφὴ τρόπον τινὰ τῆς ὑπὲρ τοῦ εἰδώλου τοῦ ἐν Τροίᾳ, ὅπερ Ὅμηρος ᾄδει, λέγων ὑπὲρ Αἰνείου τὸν Ἀπόλλωνα ἐς μέσους ἐμβαλεῖν τοὺς ἥρωας. ἀνέστειλε δὲ τὴν ὁρμὴν τοῦ Περδίκκα ὁ Πτολεμαῖος: εἴδωλον γὰρ ποιησάμενος ὅμοιον Ἀλεξάνδρῳ κατεκόσμησεν ἐσθῆτι βασιλικῇ καὶ ἐνταφίοις ἀξιοζήλοις εἶτα τοῦτο ἀνακαύσας ἐπὶ μίαν τῶν Περσικῶν ἁμαξῶν, τὸ ἐπ᾽ αὐτῆς κατεσκεύασε φέρτρον μεγαλοπρεπῶς ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ καὶ ἐλέφαντι: καὶ τὸ μὲν ὄντως Ἀλεξάνδρου σῶμα λιτῶς καὶ ὡς ἔτυχε προύπεμψε κρυπταῖς ὁδοῖς καὶ ἀτρίπτοις. Ο δὲ Περδίκκας καταλαβὼν τὸ τοῦ νεκροῦ φάσμα καὶ τὴν διασκευασθεῖσαν ἁρμάμαξαν ἀνεστάλη τοῦ δρόμου, οἰόμενος ἔχειν τὸ ἆθλον: ὀψὲ δὲ ἔμαθεν ἀπατηθείς, ἡνίκα διώκειν οὐκ εἶχε.» (Αιλιανός Ποικίλη Ιστορία ΙΒ΄ 64)

 

  •  ΔΥΟ ΣΩΜΑΤΑ

Έτσι έχουμε πλέον όχι ένα αλλά δύο σώματα! και το ένα κρυφά (πιθανά το αυθεντικό) μεταφέρεται στην Αίγυπτο.

Όμως αν ο Πτολεμαίος κατασκευάζει ψεύτικο σώμα για να το χρησιμοποιήσει απέναντι στο Περδίκα λέγοντας ψέματα στους Μακεδόνες, που αλλού θα μπορούσε να το χρησιμοποιούσε αν αποτύγχανε το σχέδιο του; Ας μη λησμονούμε ότι οι Πτολεμαίοι είναι κύριοι κάτοχοι της αρχαίας γνώσης μέσω της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας και οι πηγές ως το σκέλος της Μακεδονικής Ταφής ως προορισμού και της πιθανής κατασκευής Τύμβου καθώς και το μέλλον της νεκρικής άμαξας σιωπούν ενδεικτικά.

Ακόμη όμως και αν παραδεχθούμε ότι ο νεκρός μαζί με τα κτερίσματα κατευθύνθηκε στην Αίγυπτο ο τύμβος που είχε κατασκευαστεί για λογαριασμό του στην Μακεδονία θα χρησιμοποιούνταν πλέον ως κενοτάφιο και πιθανόν ως τόπος λατρείας από τους Μακεδόνες.

Η μητέρα του Ολυμπιάδα καθώς και η γυναίκα και ο ανήλικος γιος του Αλέξανδρος Δ΄ βρίσκονται στην Μακεδονία ίσως κοντά στο τάφο ή κενοτάφιο του μεγάλου Βασιλιά.

Η ανεξήγητη κατ’ αρχήν φυλάκιση (στην ουσία κατ’ οίκον περιορισμός) του μικρού Βασιλιά και της μητέρας του Ρωξάνης στην Αμφίπολη αντί για άλλη πόλη της Μακεδονίας ενισχύει αυτό το σενάριο, ώστε να προσέχουν τον τάφο του Μεγάλου Βασιλιά και να βρίσκονται κοντά στον τύμβο τελώντας τις απαραίτητες νεκρικές τελετές.

Ο θάνατος τους βρίσκει εκεί δίπλα στο πιθανό κενοτάφιο ή τύμβο του Μ. Αλεξάνδρου που οι σύγχρονοι τους ίσως έκαναν χρήση μετατρέποντας το σε οικογενειακό τάφο των βασιλιάδων των μετά του Αλεξάνδρου Εποχής.

Συμπερασματικά, ένας τάφος πολλαπλάσιος του τάφου του Φιλίππου μπορεί να ανήκει μόνο σε ένοικο που η δόξα του υπερέβαινε κατά πολύ τόσο την ως τότε δόξα των Βασιλιάδων όσο και των εποχών που θα έρχονταν. Τα υπόλοιπα αποτελούν εικασίες και όνειρα που η αρχαιολογική επιστήμη ίσως μετατρέψει σύντομα σε ατράνταχτες βεβαιότητες...